Interpelacja radnego miasta Kalisza pana Bogdana Nowackiego w sprawie zabytkowych cmentarzy kaliskich zgłoszona na sesji Rady Miejskiej 30 X 2008 roku.

***

Odpowiedź Prezydenta Miasta Kalisza dotycząca interpalacji z 30 X 2008 roku.

***

Interpelacja w sprawie zabytkowych nekropolii wygłoszona 27 XII 2008 roku.

***

Ratowanie cmentarza - prace porządkowe

Czy zdążymy je uratować?
Grobowce i pomniki znajdujące się w stanie grożącym
całkowitym zniszczeniem Każdy kolejny rok przynosi coraz większe uszkodzenia. W najgorszym stanie znajdują się obiekty ceglane. W dodatku są to obiekty których konserwacja należy do zadań wyjątkowo trudnych gdyż brak jest wyspecjalizowanych konserwatorów.
Kliknij, aby przeczytać artykuł

***

Porady dla osób będących właścicielami zabytkowych pomników nagrobnych.

Oprac. Maciej Błachowicz.

W bardzo dużym uproszczeniu można powiedzieć że za zabytkowe należy uważać te pomniki które powstały przed 1945 r. Z punktu widzenia prawa ochronie podlegają te obiekty, które zostały wpisane na urzędową listę zwaną rejestrem zabytków. W sytuacji gdy cmentarz na którym znajdują się nasze rodzinne groby, umieszczony jest na takiej liście ochronie podlegają nie tylko poszczególne pomniki ale cały obszar na którym znajduje się nekropolia. Podstawę prawną oraz dokładna definicję zabytku można znaleźć w Ustawie o Ochronie i Opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r. Tekst ustawy oraz różne przydatne przepisy prawa można znaleźć tutaj: www.zabytki-tonz.pl/prawo.html

Ideałem jest aby stan zabytku pozostawał niezmieniony, czyli w takiej postaci w jakiej stworzyli go Państwa Przodkowie. Jednak stan wielu grobów jest na tyle zły aby zmusić nas do prac mających przedłużyć jego istnienie i doprowadzić do estetycznego stanu. Niestety nie jest to sprawa łatwa. Powinniśmy się kierować ogólną zasadą że każde odejście od stanu pierwotnego jest szkodą dla zabytku. Dlatego pierwsza ważną czynnością jest przejrzenie domowego archiwum, czy aby nie posiadamy jakiejś dokumentacji (fotograficznej, projektowej) pokazującej ten stan.
Bardzo częstą i niewłaściwą praktyką jest dokonywanie pozornie drobnych i nieistotnych zmian. Np. w imię zmniejszenia kosztów często likwiduje się ozdobne listwy sztukateryjne, zmienia proporcje lub stosuje się nieznane w czasie powstawania obiektu materiały. Rozpatrzmy to na przykładzie tynków. Wielokrotnie właściciele decydują się na powtórne otynkowanie rodzinnego grobowca, a następnie malują go zewnętrzną farbą. Jest to postępowanie niewłaściwe, gdyż w czasach kiedy powstawały te obiekty (XIX w.) nigdy nie malowano ich, a jedynie stosowano szlachetne tynki. Bardzo często zdarzało się że używano dziś już zapomnianych technologii, takich jak choćby dodanie do zaprawy drobnego piasku morskiego co nadawało tynkom piękny, złocisty kolor. Ideałem w tej sytuacji byłoby to, aby tam gdzie to jest tylko możliwe nie usuwać dawnych tynków a jedynie dążyć do odczyszczenia partii nie uszkodzonych, oraz wykonania uzupełnień w miejscach koniecznych, tynkiem zbliżonym kolorem do pierwotnego. Im więcej zachowamy oryginalnej substancji tym większą wartość historyczną, naukową a często i artystyczną będzie posiadał pomnik! Niestety nie zawsze jest możliwe odtworzenie różnych drobnych detali takich jak choćby ozdobnie kute drzwiczki do grobowca, czy metalowe krzyże. Dzieję się tak zarówno w przypadku kiedy nie wiemy jak coś pierwotnie wyglądało, lub też nie można znaleźć dobrego specjalisty w zakresie dawno już zapomnianego rzemiosła. Warto jednak podjąć starania aby uzupełnienia jak najbardziej zbliżały się do pierwotnego, lub były w duchu epoki w której obiekt powstał. Czasem jednak lepiej jest odstąpić od jakiejś pracy innej niż zabezpieczenie, niż wykonać to niewłaściwie. Smutne efekty takich źle wykonanych prac widać na wielu polskich nekropoliach. W poszukiwaniu wykonawcy prac warto szukać renomowanych firm i konserwatorów o specjalistycznych uprawnieniach. Niestety znalezienie dobrych specjalistów jest niezwykle trudne w przypadku grobowców ceglanych. Stosunkowo łatwe jest znalezienie konserwatorów kamienia oraz części metalowych. Warto sprawdzić przy jakich obiektach zabytkowych pracowali nasi specjaliści i jak prace te zostały następnie ocenione przez znawców. Dobrze było by aby firmy i konserwatorzy przez nas wybrani mogli posiadać pozytywnie ocenione doświadczenia przy innych podobnych zabytkach cmentarnych. Zebrane doświadczenia pozwolą im określić nie tylko stosowane do zabytku technologie, ale również usunąć efekty niewłaściwie wykonanych prac i przeróbek z lat minionych. W tym przypadku przykładem mogą być widoczne na wielu grobowcach rodzinnych tynki zwane barankami (pryskana miotłą zaprawa). Człowiek znający się na zabytkach doskonale wie że nigdy nie stosowano ich w XIX stuleciu, że zacierają ozdobny detal. Podobnie taki znawca może ocenić że pomnik nigdy nie był tynkowany, a efekt barwny uzyskiwano był za pomocą faktury cegieł. W takim wypadku będzie on zalecał usunięcie późniejszej zaprawy. Wiele przydatnych adresów znaleźć można w internecie, choć zawsze należy sprawdzić wiarygodność i kompetencje reklamujących się firm. Pomocą w poszukiwaniu właściwych osób i nawiązaniu kontaktu mogą Państwu służyć urzędy państwowe i organizacje zajmujące się ochroną i opieką nad zabytkami. (np. TONZ - Towarzystwo Opieki nad Zabytkami - www.zabytki-tonz.pl/ ) oraz redakcje specjalistycznych czasopism poświęconych konserwacji zabytków.
Od strony prawnej wszystkie prace o charakterze remontowym, konserwatorskim powinny być uzgodnione z państwową instytucją – właściwym dla tego regionu Urzędem Ochrony Zabytków. Dla miasta Kalisza jest Wojewódzki Urząd w Poznaniu Delegatura w Kaliszu. Kierownik mgr Beata Matusiak ul. Tuwima 10, 62 – 800 Kalisz tel. 0622447183. Przydatne informacje na temat funkcjonowania Urzędów możemy znaleźć w internecie pod adresem www.wosoz.bip-i.pl/public/
Również większość właścicieli cmentarzy zabytkowych (parafie, związki wyznaniowe) chce aby o swoich planach i przedsięwzięciach informować. W przypadku Urzędu Konserwatorskiego w praktyce wygląda to tak że projekt zostaje przedstawiony Urzędowi i on wydaje pozwolenie na jego realizację bądź w uzasadnionych przypadkach odrzuca go lub nakazuje wniesienie poprawek. Jednak najlepszą gwarancją że prace będą miały najwyższy standard jest znalezienie renomowanych twórców projektów konserwacji i jego wykonawców. Warto zwrócić uwagę że wielu uznanych znawców problemu uważa że nie do końca właściwe doprowadzenie zabytku do stanu całkowitej nowości, czyli do takiego jakby przy zastosowaniu dawnych technologii i stylu obiekt wyglądał tak jakby właśnie powstał. Upływ czasu ma ich i również naszym skromnym zdaniem spory walor estetyczny i często zalecają oni tzw. konserwację zachowawczą w której nie dąży się do tego aby zlikwidować wszystkie znaki czasu, a jedynie te, które zagrażają zabytkowi bądź utrudniają jego odbiór estetyczny. Ostatnim elementem prac przy zabytku jest tzw. odbiór prac dokonywany przez Urząd Konserwatorski. Wydelegowany pracownik sprawdza wtedy czy wszystko zostało wykonane zgodnie z uzgodnionym i zatwierdzonym projektem.
Stosując się do ducha powyższych rad, a przede wszystkim korzystając z pomocy specjalistów najlepiej uczcicie Państwo pamięć swoich Przodków. Niestety wiele osób ciągle uważa że jest to niepotrzebne i sam wie najlepiej jak powinien wyglądać grobowiec jego Przodków. Warto zastanowić się czy człowiek ten zlekceważyłby porady zdrowotne i metody leczenia zaproponowane przez lekarza? Każdy przerobiony zabytek zuboża niezwykły pejzaż starych nekropolii. Wiedza na ten temat jest szczególnie ważne w kraju przez który przetoczyło się tak dużo wojen w wyniku których utracono znaczną część dorobku kulturalnego, historycznego i artystycznego.

Prace porządkowe.

Wykonując prace porządkowe powinniśmy pamiętać że stosując środki chemiczne możemy doprowadzić do uszkodzenia kamiennych elementów pomnika. Dlatego też zaleca się aby do mycia pomników wykonanych z piaskowca, marmuru bądź innych kamieni szlachetnych stosować jedynie wodę ewentualnie co najwyżej wodę z szarym mydłem. Ten ostatni środek pozbawiony jest w największym stopniu niebezpiecznych dodatków mogących wejść w reakcję z kamieniem. Po umyciu, delikatnym wyszczotkowaniu miękką szczotką obiekt należy dodatkowo bardzo dokładnie spłukać. Struktura kamienia w swojej budowie zbliżona jest do ludzkiej skóry. Dlatego częste przemywanie jest dobrym środkiem pielęgnacyjnym. Dzięki temu oczyszczony, może „oddychać” co znów zapobiega powstawaniu na jego powierzchni wykwitów. Nie należy stosować preparatów nabłyszczających, past itp. One również mogą z czasem doprowadzić do uszkodzeń.
Bardzo często właściciele pomników wysypują jego otoczenie solą lub innym środkiem chemicznym aby zabezpieczyć otoczenie grobu przed roślinnością . Jest to działanie wątpliwe z punktu widzenia cmentarza jako całości (w XIX wieku rzeźby nagrobne zawsze stawiano na cmentarnych trawnikach wśród zieleni) Co gorsza sól jest środkiem żrącym i może powoli uszkodzić z czasem delikatny kamień, w szczególności piaskowiec. Dotyczy to również pomników znajdujących się w pewnym oddaleniu od miejsca gdzie dokonano posypania gdyż sól przenika do gleby. Może więc zamiast tego lepiej zdecydować się na to, aby najbliższe otoczenie pomnika ozdobić roślinnością o charakterze ozdobnym.

Tablice osób zmarłych nie dawno i pochowanych w zabytkowym nagrobku.

W przypadku dawnych pomników nagrobnych bardzo często zdarza się że są tu również chowani współcześnie zmarli członkowie rodziny. Potrzeba uczczenia zmarłego jest naturalnym i oczywistym prawem właściciela. Często też zdarza się że rodzina pragnie uczcić osoby pochowane tu wcześniej, a nie posiadające z rożnych przyczyn tablic. (np. zostały one zniszczone) Ważne jest aby tablice komponowały się z zabytkiem. Najprościej jest to zrobić w ten sposób aby te nowe w jakiś sposób nawiązywały do już istniejących, choć nie powinny one sprawiać wrażenia że pochodzą z tych samych czasów co sam zabytek. W przypadku tablic dopuszczalne jest też zastosowanie form bardziej nowoczesnych , ale nie powinny być one agresywne w stosunku do pomnika tj. być elementem dominującym. Nie jest to bynajmniej sprawa prosta i wymaga wielkiego wyczucia estetyki. Niestety na kaliskich cmentarzach takie udane połączenia artystycznej nowoczesnej formy z zabytkowym pomnikiem zdarza się niezwykle rzadko. W przypadku gdy chcemy upamiętnić osobę, która kiedyś posiadała tablicę warto poszukać w domowych zbiorach, lub we wspomnieniach osób starszych jak pierwotnie wyglądało jej epitafium. Jeśli okaże się że istnieje jakakolwiek dokumentacja np. fotograficzna, należy dążyć do rekonstrukcji pierwotnego wyglądu.

Wyżej przedstawione porady nie mają obligatoryjnego charakteru i są tylko opinią ich autora na kwestię opieki i ochrony zabytkowych pomników nagrobnych.