Kalisz

Kilka słów o...
Kalisz leży w południowo-wschodniej części województwa wielkopolskiego nad rzeką Prosna. Jest uważany za jedno z miast o najstarszej metryce pisanej w Polsce. Tak przynajmniej uważają historycy po zapoznaniu się z dziełem Klaudiusza Ptolemeusza o tytule “Zarys Geografii”. Ile w tym prawdy, a ile legendy nie wiadomo, chociaż z pewnością trzeba przyznać, że w tym wielowiekowym mieście można natrafić na wiele cennych zabytków świadczących o bogatej i długiej historii. Wiemy natomiast na pewno, że osada kasztelańska wraz z grodem istniała tutaj od IX wieku. W czasie rozbicia dzielnicowego, czyli w XIII wieku, miasto było stolicą osobnego księstwa.  Prawa miejskie na bazie prawa magdeburskiego Kalisz otrzymał w 1257 roku. Społeczność żydowska już w XIII wieku zorganizowana była w gminę, jedną z najstarszych na ziemiach polskich. O jej znaczeniu świadczy tzw. statut kaliski nadany Żydom przez Bolesława Pobożnego w 1264 roku. Miasto rozwijało się jako ważny ośrodek handlowy i administracyjny. W czasach nowożytnych siedziba wojewody, ośrodek sukiennictwa i stolarstwa, potem, w XIX wieku, przemysłu przędzalniczego. W dniach pomiędzy 7 a 22 sierpnia 1914 roku w czasie I wojny światowej miasto zostało prawie całkowicie zniszczone ostrzałem artyleryjskim i poprzez podpalenia przez wojska niemieckie pod dowództwem majora Hermanna Preuskera. W gruzach legło 95% zabudowy staromiejskiej. Po odzyskaniu niepodległości odbudowano miasto zachowując średniowieczny plan zabudowy centrum. Dzisiejszy Kalisz to niespełna 110 tys. miasto powiatowe, ważny ośrodek przemysłowy oraz kulturalny. Z wojennej pożogi szczęśliwie przetrwały cenne zabytki sakralne z różnych epok historycznych. Warto także odwiedzić Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, wejść na wieżę ratuszową czy udać się do Rezerwatu Archeologicznego na Zawodziu. Niezwykłych wrażań dostarcza także spacer po Parku Miejskim - kompleks ten został utworzony w 1798 roku na terenie dawnych, renesansowych ogrodów jezuickich. Jest to zatem jeden z najstarszych, obok Ogrodu Saskiego, Łazienek i Ogrodu Krasińskich, parków w Polsce.

Fotografie widowiska historycznego z okazji 1850 lat Kalisza - link

Fotografie lotnicze Kalisza

Legenda

Przed wieloma wiekami w potężnych borach rosnącychw miejscu dzisiejszego Kalisza, pełnych najprzeróżniejszego zwierza trwało olowanie. Tur- władca tej puszczy- raniony śmiertelnie wbiegł jeszcze resztkami sił na wzgórze, gdzie padł martwy z bólu i upływu krwi. A z trzech stron boru wbiegły na wzgórze trzy gromady wojów z trzema wodzami na czele, zdziwionym niespodziewanym spotkaniem. W walce o prawo do ubitego zwierza rozległy się okrzyki: Kali! Kali! (kalecz,walcz). Byli to potomkowie Lecha,Czecha i Rusa, którzy wędrowali w poszukiwaniu ziemi do osiedlenia. Tu się spotkali, ale nie poznali się i walczyli o zabite zwierze.
Łupem i wzgórzem zawładnęli Lechici. Na cześć zwycięsców zbrojny pachoł odegrał ze wzgórza hejnał na ogromnym rogu. A potomkowie Lecha upodobali sobie to miejsce, rozbili tu obóz, zbudowali gród. Nazwali go Kalisz, od bojowych okrzyków w czasie bitwy. Herbem grodu został wizerunek dmącegow róg pachoła, a symbolem całej okolicy, zwanej później Ziemią Kaliską, stała się głowa tura.

(wg: Eligiusz Kor-Walczak, "Opowieści czterech jeźdzców", na podstawie Oskara Kolberga, Lud, t. 23, Kaliskie, str. 2)

 
Pokaż Kalisz na większej mapie

Będąc w Kaliszu warto także zobaczyć:

dwór w Chotowie ok. 4 km.
kościół w Kościelnej Wsi ok. 5 km.
skansen w Russowie ok. 8 km.
muzeum historii przemysłu w Opatówku ok. 8 km.
zamek w Gołuchowie ok 14 km.
pałac w Marchwaczu ok. 14 km.

Panoramy Kalisza

Główny Rynek z Ratuszem

Ratusz, stojący w sercu kaliskiego Rynku, pochodzi z lat 1920-24 i jest trzecią z kolei budowlą wzniesioną w tym miejscu. Nie wiadomo kiedy wzniesiono oraz jak wyglądał pierwszy ratusz. Przypuszczalnie był to obiekt drewniany. Kolejny powstawał w XV, niestety został zniszczony przez pożary trawiące miasto. Na jego miejscu zbudowano w 1888 roku reprezentacyjny, secesyjny gmach według projektu Chrzanowskiego. Został on zniszczony podczas działań wojennych w 1914 roku. Autorem obecnego ratusza jest Sylwester Pajzderski. Na wysokiej wieży znajduje się platforma widokowa z której rozciągają się wspaniałe widoki na miasto.

Liceum im. Adama Asnyka - Zamek

Gmach Szkoły Wojewódzkiej został wzniesiony na dziedzińcu i częściowo na fundamentach kaliskiego zamku około 1819 roku. Został zaprojektowany w stylu klasycystycznym przez Sylwestera Szpilowskiego. Obecnie jest to Liceum im. Adama Asnyka. Jego patron był wychowankiem szkoły, do której uczęszczał w latach 1849-53.

Zamek zbudowano dla Kazimierza Wielkiego w XIV wieku. Od 1537 roku nie istniało już skrzydło zachodnie i brama główna - zniszczone i nie odbudowane po pożarze. Ostatni raz na planie miasta znalazł się w 1785 roku. Do roku 1804 rozebrano pozostałości budynku zniszczonego po kolejnym pożarze, a odzyskane materiały budowlane zostały rozprzedane.

Mury miejskie

Mury miejskie wznoszono do około 1350 roku z fundacji Kazimierza Wielkiego. Owalny układ murów ustalała Prosna i jej kanały. Łączna długość obwarowań wynosiła 1600 metrów. Wysokość wahała się od 6 do 9 metrów, a grubość od 1 do 1,5 metra. Zwieńczony był blankowanym krenelażem ze strzelnicami. Mury wzmocnione były łącznie 14 lub 15 basztami. Do dzisiaj przetrwała tylko jedna baszta zwana “Dorotką” oraz krótkie fragmenty murów miejskich.

Rezerwat Archeologiczny "Zawodzie"

Rezerwat Archeologiczny "Zawodzie" znajduje się na miejscu grodu pochodzącego z IX-X wieku. Największa świetność osady przypada jednak na XII wiek, gdy rządził z niego Mieszko III Stary. Gród odegrał bardzo ważną rolę w tworzeniu państwowości polskiej. Położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych i komunikacyjnych sprzyjało rozwojowi rzemiosła i handlu. Już wtedy był to ośrodek władzy i administracji świeckiej oraz kościelnej. Był jednym z najważniejszych obiektów w południowo– wschodniej Wielkopolsce. Z tego czasu zachowały się wały ziemne, fundamenty romańskiej kolegiaty oraz fundamenty wieży obronnej. Tyle było widać przed rekonstrukcją, obecnie stanowisko archeologiczne wzbogaciło się o palisadę i ostrokół, most, wieżę bramną i wieżę obronną. We wnętrzu grodu odtworzono siedem chat mieszkalnych, a mury romańskiej kolegiaty odbudowano na wysokość 1 m. Koszt rekonstrukcji grodu wyniósł prawie 6 mln zł, z czego 3/4 to środki unijne.

Katedra

Kościół św. Mikołaja został ufundowany w 1253 roku przez Bolesława Pobożnego. W 1448 roku wybudowano dla zakonników laterańskich piętrowy budynek klasztorny, będący obecnie najstarszym obiektem mieszkalnym w Kaliszu. Świątynia kilkakrotnie ulegała pożarom. Szczególnie poważny okazał się kataklizm w roku 1609. Remont przeprowadzał Włoch, Albin Fontana, stąd podziwiać możemy renesansowe sklepienia w nawach w tzw. typie kalisko- lubelskim. Kolejną tragiczną datą w historii kościoła jest rok 1706- spłonął dach i zawaliła się wieża, odbudowana dopiero w 1876 roku. Wewnątrz świątyni znajduje się barokowy ołtarz z kopią obrazu "Zdjęcia z krzyża" Piotra Pawła Rubensa. Oryginał, jedynego w Polsce obrazu tego malarza, oficjalnie spłonął w 1973 roku. W kaplicy Matki Boskiej Pocieszenia znajdują się witraże i polichromię o tematyce patriotycznej, wykonane na początku XX wieku, przez Włodzimierza Tetmajera. W 1810 roku klasztor Kanoników przy kościele św. Mikołaja uległ kasacie. Ich miejsce zajęli księża świeccy. Po zakonie pozostała do dziś nazwa ulicy, przy której mieści się katedra– Kanonicka. Przez wieki kościół św. Mikołaja był obiektem parafialnym, dopiero w 1992 roku Jan Paweł II wyniósł go do godności katedry Diecezji Kaliskiej. 

Zespół kościelno- klasztorny OO. Franciszkanów

Fundacja klasztoru przypisana jest parze książęcej Jolancie i Bolesławowi Pobożnemu. Pierwotny drewniany budynek klasztorny został zbudowany około 1257 roku, a w 1339 roku został zastąpiony pierwszym murowanym obiektem. Był to refektarz wzniesiony w czasach Kazimierza Wielkiego, równocześnie z prowadzoną wówczas przebudową korpusu świątyni. W latach 1537 i 1559 kościół oraz zabudowania klasztorne spłonęły. Dopiero w latach 1599- 1632 zostały odbudowane. W 1680 roku klasztor otrzymał barokowy styl architektoniczny. Jego zabudowania tworzyły łącznie ze ścianą kościoła czworobok. Wewnętrzny wirydarz został otoczony krużgankami ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. W XVIII wieku nastąpiła kolejna przebudowa, dostawiono wtedy drugie piętro na studium filozofii dla kleryków. W 1798 roku klasztor zamieniono na więzienie i znacznie przebudowano jego wnętrza. Taka sytuacja trwała aż do 1858 roku. W 1902 roku cały kościół i część klasztoru przeszła pod jurysdykcję diecezjalną. W 1918 roku Franciszkanie powrócili do świątyni i stopniowo ją remontowali. Podczas II wojny światowej kościół zamieniono na magazyn, a bracia zakonni zostali usunięci z klasztoru za udział w konspiracyjnej organizacji. W klasztorze urządzono pomieszczenia dla żandarmów i szpital dziecięcy. W 1945 roku Franciszkanie mogli ostatecznie powrócić do swoich zabudowań.
Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium oraz dawna zakrystia, a dzisiejsza kaplica Męki Pańskiej. Prezbiterium zostało wykonane z dobrze wypalonej cegły w wątku wendyjskim. Ten sposób wiązania muru jest charakterystyczny dla budownictwa wczesnogotyckiego. Mury obwodowe mają grubość ok. 140- 150 cm. Po stronie południowej znajdują się trzy gotyckie okna z zachowanymi maswerkami. W ścianie północnej okna są zamurowane. Kaplica Męki Pańskiej jest budowlą dwuprzęsłową, kryta późnoromańskim sklepieniem żebrowym- jednym z najstarszy tego typu w Polsce. Wyposażenie wnętrza świątyni pochodzi głównie z XVIII wieku. Ołtarze stanowią jednolity stylistycznie zespół o charakterze późnobarokowym. W ołtarzu głównym znajduje się obraz z połowy XVIII wieku, prawdopodobnie pędzla Franciszka Smuglewicza, "Wskrzeszenie Piotrowina". Kościół zdobią sztukaterie o motywach figur geometrycznych, główek aniołków, rozet, kwiatów, połączonych dekoracyjnie w plastyczną sieć. Ten typ zdobień nazywa się typem kalisko - lubelskim. Na ścianach znajdują się cenne epitafia m. in. Piotra Bolelickiego z 1600 roku, Stanisława i Elżbiety Łopateckich po 1621, Dariusza Przybysławskiego z 1622 roku, oo. Kazimierza Biernackiego z 1725 roku czy rodziny Chodyńskich wykonane po 1867 roku. We wnętrzu klasztoru zachował się natomiast fragment polichromii Adama Swacha, wykonany prawdopodobnie w 1721 roku, przedstawiający zarysy czterech postaci. Być może pod warstwą tynku istnieją większe partie malarstwa, jednak nie zostało to jeszcze zbadane. Na korytarzu przykłady malarstwa z różnych epok historycznych. Wnętrze klasztoru niedostępne dla turystów.
Warto wspomnieć, iż na pierwszym piętrze znajduje się cela bł. Rafała Chylińskiego, który to w 1716 roku przyjechał do Kalisza na niespełna rok, by kontynuować swoje studia w zakresie filozofii.
Fotografie zostały wykonane dzięki uprzejmości Ojców Franciszkanów.

Pobernardyński zespół kościelno-klasztorny OO. Jezuitów

Pobernardyński zespół klasztorny pochodzi z XVI wieku, powstały na XIV wiecznym drewniano-murowanym założeniu. Wnętrze świątyni pochodzi z XVIII wieku. Polichromia kościoła, która wypełnia całe sklepienia, to efekt prac zakonnego artysty- Walentego Żebrowskiego. Została wykonana w 1764 roku, ma charakter późnobarokowy. Tematyka polichromii jest bogata, zawiła, pełna symboli, metafor i alegorii. Wiek XX nie był łaskawy dla świątyni, podczas I wojny światowej doszło do znacznych uszkodzeń murów i sklepień kościoła, a podczas II wojny światowej urządzono w niej magazyn. W 1991 roku pożar doszczętnie strawił dachy nad prezbiterium kościoła i dwoma skrzydłami klasztoru. Prace konserwatorskie trwały do 1997, na szczęcie dzięki nim udało się uratować wystrój świątyni. 24 grudnia 1919 roku kościół i klasztor objęli Ojcowie Jezuici. W 1993 roku wnętrze kościoła zostało wzbogacone o obraz Jezusa Miłosiernego. Od tego czasu kościół stał się istotnym ośrodkiem kultu Miłosierdzia Bożego. W1998 roku podniesiono go do godności Sanktuarium Serca Jezusa Miłosiernego.

Kolegiata p.w. Wniebowzięcia NMP

Początki jednej z najbardziej znanych świątyń kaliskich, sięgają początków XIII wieku. Istniał wówczas w tym miejscu mały, drewniany kościółek, będący filią nieistniejącej już kolegiaty św. Pawła. W 1303 roku, dekretem arcybiskupa Jakuba Świnki, świątynia uzyskała rangę parafialnej. Natomiast w 1359 roku, abp Jarosław Bogoria Skotnicki, podniósł ją do rangi kolegiaty i wzniósł nowy, murowany budynek. W gotyckiej formie, kościół przetrwał do 1783 roku. Podczas wyburzania jednej ze ścian, zawaliła się znaczna część kolegiaty. Odbudowa nastąpiła już w 1790 roku. Zatraciła jednak w trakcie prac swój pierwotny, gotycki charakter, na rzecz barokowego. Do dziś, kościół, mimo kilkakrotnego uszkodzenia wieży, utrzymuje swój wygląd, nadany mu podczas odbudowy. Wyposażenie wnętrza pochodzi z XVIII i XIX wieku. Bezcennym skarbem bazyliki jest obraz Świętej Rodziny, podarowany kościołowi w 1670 roku, przez niejakiego Stobienię, jako wotum dziękczynne za cudowne uzdrowienie. Od początku otoczony został kultem przez wiernych składających liczne wota. W podziemiach grób prymasa Karnkowskiego.

Zespół kościelno-klasztorny pw. św. Rodziny

U zbiegu ulic Harcerskiej i Śródmiejskiej, na tzw. Rogatce, znajduje się zespół kościelno-klasztorny pw. św. Rodziny, należący do zgromadzenia ss. Nazaretanek. Wcześniej należał do zakonu oo. Reformatorów, skasowanego po powstaniu styczniowym w 1864. Kościół został wzniesiony w latach 1665-73. Rzeźbione w drewnie, XVIII-wieczne rokokowe wnętrze jest dziełem Józefa Englauera.

Kościół pw. św. Stanisława i Wojciecha

Świątynia św. Stanisława i Wojciecha jest częścią pojezuickiego kompleksu budynków. Kościół, wchodzący w jego skład, jest najstarszą jezuicką świątynią w Polsce. Powstał w latach 1587-95 na podstawie projektu Jana Marii Bernardoniego.

Teatr

Malowniczo położony nad Prosną, tuż przy wejściu do Parku Miejskiego Teatr, zbudowany został w 1920-36 roku. Poprzedni budynek zniszczono podczas I wojny światowej. W tym miejscu kaliski Teatr ma swą siedzibę od 1829 roku.

Gmach Komisji Wojewódzkiej

Klasycystyczny gmach Komisji Wojewódzkiej zbudowany według projektu Sylwestra Szpilowskiego w 1824 roku.

Cmentarz Miejski

Katolicki cmentarz miejski na ulicy Górnośląskiej, jest pierwszym pozamiejskim miejscem pochówku katolickich mieszkańców Kalisza. Początek jego istnienia wyznacza rok 1807, zaś najstarsze zachowane nagrobki i rzeźby pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Został zamknięty w 1977 roku i wpisany do rejestru zabytków w latach 1994-96, nazywany jest "kaliskimi powązkami".

.Cmentarz grecko-prawosławny

Cmentarz grecko-prawosławny w Kaliszu, Grecka Góra, cmentarz prawosławny położony na Wrocławskim Przedmieściu w Kaliszu, założony w 1786, jeden z najstarszych polskich cmentarzy, pomnik sztuki sepulkralnej wpisany do rejestru zabytków w 1996.

Cerkiew św. Piotra i Pawła

Kaliska cerkiew z 1929 roku powstała z materiałów rozbiórkowych po poprzednim soborze z XIX weieku. Obiekt wzniesiono w stylu pseudoromańskim. W jej wnętrzu umieszczono ikonostas, sprzęt liturgiczny oraz wyposażenie pochodzące z poprzedniej, rozebranej cerkwi. Po swej poprzedniczce odziedziczyła też imiona świętych- Piotra i Pawła.

 

Źródło: Lena Bednarska, Wielkopolskie Ratusze; Stanisław Celestyn Napiórkowski i Gerard Kucharski (red), Franciszkanie kaliscy w ciągu wieków 1257-2007, Kalisz 2008; Marek Olejniczak, Podania, legendy i opowieści znad Prosny i Baryczy, Ostrów Wlkp.; www.jezuici.pl; www.kalisz.9o.pl; www.stary.kalisz.pl; materiały własne. Fot. Aleksander Liebert.